A lenda sobre o poder político institucional das deputacións en Galicia é, incontestablemente, de cor negra. A isto axudou moito o que se deu en chamar Cacharrismo en Lugo e o Baltarismo en Ourense. Onde as subvencións, os contratos de obra, os contratos de personal laboral, o uso indiscriminado de coches oficiais e recursos públicos en beneficio privado duns poucos cercanos á amistade dos titulares dos postos executivos, etc. fixo que a prensa e os comentarios boca a boca formularan inquietantes historias, que de confirmárense, poderían derivar en condenas de cárcere. Porén, na realidade, moi poucos condenados hai respecto das acusacións que se emiten, xa que os políticos que ocupan os postos de responsabilidade saben xogar cos límites que marcan as leis con tal de saíren limpos.

Neste sentido, será recordada sempre aquela acusación que un abogado ourensán lle formulara ó Presidente da Deputación de Ourense, Xose Luis Baltar. Segundo o abogado, o señor Baltar, adxudicaba obras de construcción de estradas dun xeito extremadamente discrecional. O asunto foi a xuízo e o abogado perdeu, pois o xuíz dictaminara que a cuantía das obras adxudicadas polo procedemento máis discrecional posible era inferior ó límite que obrigaría a convocar un concurso e a que a discrecionalidade fose menor. Como di o profesor de dereito administrativo Ramón Parada: “Se consideran contratos menores los contratos de importe inferior a 50000€, cuando se trate de contratos de obras, o a 18000€, cuando se trate de otros contratos. La particularidad de los contratos menores consiste en que podrán adjudicarse directamente a cualquier empresario con capacidad de obrar y que cuente con la habilitación profesional necesaria para realizar la prestación, dado que la tramitación del expediente sólo esigirá la aprobación del gasto y la incorporación al mismo de la factura correspondiente y, si se tratara de contratos de obra, se añadiría además, el presupuesto de las obras, el correspondiente proyecto si fuera exigible y el informe de supervisión cuando el trabajo afecte a la estabilidad, seguridad o estanqueidad de la obra (art. 95 Lei 30/2007 de Contratos del Sector Público)”.

Con anécdotas como esta, as deputacións fóron gañando moi mala fama. A cidadanía ve nelas  unha institución pouco transparente e propicia á corrupción. O exparlamentario galego Pablo González Mariñas escribía nun artigo de opinión, no que pulaba por unha intensa reforma das deputacións provinciais, publicado en Xornal de Galicia o 1 de abril de 2011, o seguinte: “Pero non hai que se inquietar: o das Deputacións provinciais é unha teima do nacionalismo e da esquerda, sempre rosmando e encirrando as cousas… Está ben, pois fáganlle caso ao seu Calvo Sotelo que, no preámbulo do Estatuto Provincial de 1925 deixou escrito que as deputacións “salvo honrosas excepciones, no abordaron con amplitud la tarea política; esclavas de ella, trocáronse de tutores en verdugos de la vida municipal y sirvieron de refugio a desaforadas pasiones oligárquicas y diseminaron la gangrena del caciquismo en los más apartados rincones y lugares del país.”

Mais si que é certo que as deputacións rexidas polo PP non están tan ben xestionadas (en termos de eficiencia) coma as dos bipartitos. Xornal de Galicia titulaba o 24 de maio de 2011: “As deputacións de Louzán e Baltar custan un 25% máis cós bipartitos”. Neste artigo, o xornalista D. Lombao escribía: “O organismo provincial ourensán dedicou o 35% dos seus fondos a persoal, seguido do pontevedrés, cun 28% dos ingresos”. Efectivamente, un dos índices cos que se pode medir a maior ou menor eficacia, máis ben, eficiencia, da xestión dunha institución, é a porcentaxe que esta adica a gastos correntes e de personal. O citado artigo continúa a dicir: “unha ollada ás contas dos catro organismos provinciais galegos permite concluír que, no referido aos gastos de funcionamento do propio goberno, as deputacións de Ourense e Pontevedra, gobernadas polo PP, non só non aforran a respecto das da Coruña e Lugo, senón que resultan ata un 25% máis caras para o contribuínte neste ámbito.” […] “O mesmo indicador do peso sobre o total do orzamento é especialmente elocuente á hora de analizar outro dos puntos máis controvertidos da xestión das deputacións provinciais, o seu gasto en persoal. Como no que atinxe aos órganos de goberno, os entes dirixidos por José Luis Baltar e Rafael Louzán son de novo os que encabezan o rexistro. […] Segundo os datos recollidos na mesma documentación que se inclúe nos Orzamentos da Xunta para 2011, a Deputación de Ourense é a que dedica unha maior proporción dos seus ingresos a gastos de persoal, situándoos nun 35% dos 85,1 millóns de euros que xestionou. Despois do organismo ourensán sitúase o pontevedrés, na que o persoal supón un 28% dos seus gastos. Pola banda dos organismos dirixidos por socialistas e nacionalistas, a Deputación de Lugo dedica a financiar as nóminas dos seus traballadores un 25% do orzamento e pecha a relación a entidade coruñesa. No seu caso, o goberno bipartito que encabeza Salvador Fernández Moreda reservou en 2010 o 20,6% dos fondos para o persoal.” Unha editorial do mesmo xornal, publicada o 15 de maio de 2011 (en plena campaña electoral ás eleccións locais que se celebrarían o 22 dese mesmo mes), recollía unhas plabras de Mariano Rajoi, nas que o líder popular dicía: “Os bipartitos e tripartitos son moi caros e ineficaces”. Para finalmente apostillar: “Esta verdade dos gastos, ineludible para o PP xa que aparece recollida nos propios orzamentos da Xunta, obriga ou, cando menos recomenda, a Rajoy e Feijóo cambiar de discurso contra os bipartitos ou gobernos de coalición.”

Pero non nos mareemos coas cifras e centrémonos na cuestión política pura. O certo é que existe un cleavage político dende a transición ata a actualidade que se identifica con dous grupos de poboación: un, debedor dunha cultura política clientelar, e o outro da política competitivo-pluralista. Semella aceptado tácitamente por todos, que, cando menos, as deputacións do interior sitúanse dentro do eixo política clientelar. Semella interesante ver un caso en concreto, o exposto no traballo de investigación «El clientelismo político: un estudio de caso». Neste traballo, o autor analiza a evolución política do Concello de O Grove dende finais da dictadura ata principios dos anos 90’s. Esta vila contou cun elemento fundamental para a súa vida política, social e económica: o clientelismo. Clientelismo que se traduciría en corrupción, narcotráfico, e un longo etc. de ilegalidades dende o campo do urbanismo ata o administrativo pasando polo ámbito penal. E o protagonista de todo isto é un ex-alcalde e ex-diputado provincial que foi capaz de artellar una rede clientelar encamiñada ó seu beneficio. Ó respecto, dito estudo de caso di: “pero, asimismo, la red acumulaba relaciones hacia abajo, transmitiendo claramente el mensaje de que con J.B. todos ganan, en virtud de un poder de consecución de recursos económicos, subvenciones y obras públicas, en cantidades y sobre todo condiciones inéditas en la localidad”.

Deste xeito, unha vez que nas primeiras eleccións municipais non consegue a alcaldía de O Grove, consegue un posto como deputado provincial dende o que rentabilizará ó máximo os seus contactos co Presidente da Diputación e co Gobernador Civil. A través do control sobre a Deputación de Pontevedra, vai por en práctica nos anos 1980 e 1981 unha doble estratexia: primeiro sancionar ó Concello de O Grove no reparto de inversión con cargo ó orzamento provincial; e segundo, recompensar dende a Diputación, fundamentalmente con obras públicas, ás zonas do municipio onde máis implantación poseía a súa rede clientelar. O autor do estudo de caso apuntilla: “quizás las más llamativa sea la flagrante desproporción de las inversiones de la Diputación en obras públicas entre otros ayuntamientos, gobernados por UCD (partido ó que pertencía o suxeito en cuestión), y O Grove. Las diferencias llegarían a alcanzar una proporción 800 a 171 pesetas por habitante”. Pero o máis significativo será a retribución dos servicios prestados á súa clientela e o mantemento da súa imaxe de poder de consecución de beneficios, empregando para iso, os mecanismos da Deputación. A historia remata co arresto do exalcalde e ex-deputado provincial, pero non polas súas irregularidades e delitos no goberno municipal e provincial, senón por narcotráfico. A pesares de ser un caso singular, excéntrico, peculiar, residual… serve de mostra do que o entramado xurídico-político das deputacións provinciais pode chegar a ocultar. Sen dúbida, as palbras de Calvo Sotelo, mais arriba citadas, estarían de total actualidade sesenta anos despois de que foron ditas; e segundo moitos indican, tamén na actualidade.

A este respecto, e como xa se apuntou máis arriba, o baltarismo é vangarda no que a rumoroloxía sobre corrupción se refire. Máis, coma toda lenda, a do ente provincial ourensán ten parte de fantasía e parte de realidade. No exercicio económico 2001, a Deputación de Ourense non presenta as súas contas ante o Consello de Contas de Galicia, imposibilitando a súa fiscalización. Como consecuencia, esta institución elebora o Informe de Fiscalización da Deputación de Ourense. Este documento, no seu apartado titulado Conclusións, sinala as diversas e múltiples irregularidades referidas ás subvencións. Por exemplo: “Nalgúns casos utilízase a subvención nominativa, pero non se xustifica no orzamento a excepcionalidade do seu carácter que evite, impida ou limite promover a concorrencia á concesión de subvencións de acordo con criterios obxectivos, co principio de igualdade e en concorrencia competitiva.” Ou: “A concesión de subvencións pola Deputación, salvo nas de carácter cultural para actividades musicais e artísticas de grupos e asociacións desta natureza, así como nas axudas para deportistas e técnicos, realízase sen bases de subvencións, convocatoria pública e resolución motivada na concesión, incumprindo os principios de publicidade, concorrencia e obxectividade e igualdade (artigo 294 LALGA). Xeralízase a concesión de subvencións directas”

Para realizar unha análise completa dos modelos de xestión das deputacións (ou de calquera outra institución pública), débese ver se as fontes de financiación favorecen un reparto da riqueza entre a poboación (altos ingresos por impostos directos como IRPF, etc.) ou non (altos ingresos con impostos indirectos e/ou tasas, etc.). Así como, identificar a porcentaxe dos ingresos que representan os tres primeiros capítulos do orzamento, a saber: ingresos directos, ingresos indirectos e tasas, prezos públicos e outros ingresos. No caso das deputacións, a maior fonte de ingresos son as transferencias correntes, representando sempre unha porcentaxe cercana ós dous terzos dos ingresos totais, o cal converte ós entes provinciais en meros xestores de recursos que lle veñen dados, sem practicamente ningunha responsabilidade á hora da recaudación. Curiosamente, podemos ver como son os gobernos bipartitos os que máis ingresan por capítulos II e III. No que atinxe á porcentaxe deste tipo de ingresos no total, a Deputación de Lugo ocupa o posto máis elevado, cun 25% dos ingresos polas vías dos capítulos I, II e III, seguida de Pontevedra, A Coruña e finalmente Ourense, cun 3% deste tipo de ingresos. Neste punto en concreto, non atopamos unha pauta que se adecue ás variables xeográfica e política.

O dito, non é cuestión de marearse coas cifras. Continuaremos o relato sobre as deputacións provinciais de Galicia nuhn seguinte artigo neste blog.